Reklama

Gród nad Łyną

OlsztynNie będę odkrywcza, jeśli powiem, że lato kojarzy mi się z Mazurami, a te - to przede wszystkim Olsztyn, bo jest stolicą województwa, a także ważnym węzłem kolejowym i drogowym.

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 1334, kiedy pełniący funkcję warmińskiego wójta krajowego Henryk von Luter w zakolu Łyny wzniósł drewniano-ziemną strażnicę i nazwał ją Grodem nad Łyną – Allenstein.

Alna to pruska nazwa Łyny i znaczy "łania". Wkrótce w miejsce strażnicy rozpoczęto budowę zamku, potem kościoła, który dziś uchodzi za jeden z najwybitniejszych przykładów gotyku ceglanego w Polsce. Przetrwała również wytyczona wtedy sieć ulic, część fortyfikacji, a niejeden dom na Starym Mieście stoi na średniowiecznych fundamentach.


Związany z Polską

Na mocy traktatu toruńskiego Olsztyn wraz z całą Warmią w 1466 roku przeszedł pod zwierzchnictwo Polski. Kolejna wojna, wywołana w latach 1519-1521 przez zakon krzyżacki spustoszyła południową Warmię. Zasłużył się wtedy wielce dla Olsztyna ówczesny administrator dóbr kapituły warmińskiej - kanonik fromborski Mikołaj Kopernik. Przygotowany przez niego do obrony zamek oparł się atakom Krzyżaków.

W okresie rozbiorów Warmię, a z nią Olsztyn, wcielono do Królestwa Prus. Po 1818 roku miasto weszło w okres dynamicznego rozwoju. Zabudowa zaczęła wypływać poza mury, powstał nowoczesny jak na owe czasy szpital, przez Olsztyn poprowadzono magistralę kolejową łączącą Toruń z Królewcem. W roku 1890 położono instalację gazową, w 1892 zadzwonił pierwszy telefon, w 1898 ruszyły nowoczesny wodociąg i kanalizacja, a w 1907 zaświeciła elektryczność, wreszcie pojawiły się tramwaje, a niewiele później otwarto lotnisko.


Trudne czasyOlsztyn2

W wyniku procesu zasiedlania regionu, zapoczątkowanego przez Mikołaja Kopernika, w 1900 przeszło 35 proc. mieszkańców Olsztyna stanowili Polacy, a miasto stało się jednym z ośrodków polskiego ruchu narodowego na Warmii. Doszło do tego, że – przy pomocy działaczy z Wielkopolski i Pomorza - polscy Warmiacy wystawili swoich kandydatów w wyborach do sejmu pruskiego. Jednak w plebiscycie z 11 lipca 1920. 97,8 proc. głosujących w Olsztynie opowiedziało się za pozostaniem miasta przy Niemczech.

22 stycznia 1945 Olsztyn zajęła Armia Czerwona, po kilku dniach miasto zostało podpalone; zniszczeniu uległa niemal połowa zabudowy. Dwa miesiące później polska administracja przeprowadziła akcję wysiedlania ludności niemieckojęzycznej. Z terenów do 1939 r. polskich napłynęli nowi mieszkańcy. Dziś żyje tu już kolejne pokolenie, a Olsztyn jest jednym z niewielu miast mających dodatni współczynnik przyrostu naturalnego, jak też dodatnie saldo migracji. Jest w pełni nowoczesny, a ślady historii wtopiły się w obraz miasta.


Hotel w bramie

Brama Górna od XIX wieku zwana Wysoką Bramą zbudowana została w XIV wieku. Znajduje się w północno-wschodniej części zespołu staromiejskiego, na osi wylotu głównego traktu komunikacyjnego. Jest jedyną pozostałą z trzech bram w średniowiecznych murach obronnych. Oprócz niej zachowały się jeszcze resztki murów przy Bazylice Konkatedralnej św. Jakuba, przy ul. Asnyka, ul. Okopowej i przy zamku.

Od 1788 r. WysOlsztyn6oka Brama pełniła funkcję zbrojowni szwadronu dragonów, w 1858 roku przebudowano ją na więzienie, a w 1898 przekazano miejskiemu komisariatowi policji. Dokonywano w niej wielu przeróbek, m.in. nadano odmienny kształt otworom okiennym i szczytowi budowli, przebito przejście dla pieszych. W 2003 roku brama została odrestaurowana. W jej blendzie pojawił się wizerunek Matki Bożej Królowej Pokoju wykonany w jednej z rzymskich pracowni techniką szklanej mozaiki, a podarowany Olsztynowi przez Jana Pawła II.

Obecnie Wysoka Brama to jednogwiazdkowy hotel, stanowiący dzięki swemu położeniu idealną bazę dla turystów.


Lokum Kopernika

Zamek Kapituły Warmińskiej stanowił siedzibę administratora dóbr ziemskich kapituły. Najsławniejszym administratorem pełniącym te obowiązki w latach 1516-1521 był Mikołaj Kopernik. Mieszkał w północno-wschodnim skrzydle zamku. Dwa okna komnaty wychodziły na Łynę i młyn zamkowy, trzecie na dziedziniec; jedne drzwi prowadziły na krużganek, drugie do komnaty urzędowej. Obie komnaty – i prywatna, i urzędowa - otrzymały na początku XVI wieku piękne, kryształowe sklepienie. Były jednak dość niskie; obecnie są podwyższone przez obniżenie podłogi. W olsztyńskim zamku Kopernik napisał swą rozprawę o monecie, tu dokonywał obserwacji ruchu planet, śledził wiosenne i jesienne zrównania dnia z nocą. Służąca do tego tablica na krużganku wykOlsztyn1onana przez niego własnoręcznie jest po dziś dzień zachowaną pamiątką po astronomie.

W 1921 r. w salach zamku umieszczono Muzeum Warmii i Mazur. Gromadzi ono zabytki z regionu Warmii i Mazur związane z archeologią, historią, numizmatyką, sztuką, rzemiosłem artystycznym, piśmiennictwem, kulturą ludową. Wielką wartość mają kolekcje: rzeźby gotyckiej, malarstwa religijnego Warmii, portretu holenderskiego, wyrobów konwisarskich i ludwisarskich, grafiki współczesnej. Na krużganku i w sali będącej niegdyś prywatnym mieszkaniem administratora prezentowana jest stała wystawa kopernikowska. Muzeum ma też bibliotekę, w której m.in. przechowywany jest inkunabuł medyczny, z którego korzystał sławny astronom będący przecież również lekarzem.


Na Starym Mieście

Stary Ratusz ostał zbudowany w drugiej połowie XIV wieku, tuż po uzyskaniu przez Olsztyn praw miejskich. Był siedzibą władz miejskich aż do 1915 r. Spalił się wraz z większą częścią miasta w r. 1620. Został wkrótce odbudowany, jednak w całkiem zmienionym kształcie i nowoczesnej funkcji: władze miasta zajęły piętro, na parterze i w piwnicach królował handel. Pojawiła się też wieża służąca za wartownię. Tak trwał do 1880 r., potem kupcy wyprowadzili się.

W 1945 roku Stary Ratusz spłonął po raz drugi. Odbudowano go, ale bez wieży. Jednak w czasie generalnego remontu z okazji 650-lecia miasta (2003 r.) odrestaurowano wieżyczkę, a pod warstwą tynku w części południowej budynku odsłonięto oryginalne elementy charakterystyczne dla późnego gotyku. Największą wartość mają niewątpliwie średniowieczne piwnice w południowo-zachodnim skrzydle. Ale po II wojnie światowej zasypano je żużlem i są niedostępne.

Olsztyn4Obecnie w Starym Ratuszu mieści się Wojewódzka Biblioteka Publiczna, a największą atrakcją dla turystów są zegary słoneczne umieszczone na zewnętrznych ścianach budynku.

Dom Gazety Olsztyńskiej (Targ Rybny na Starym Mieście) mieścił w latach 1920-1939 redakcję i drukarnię "Gazety Olsztyńskiej". W listopadzie 1939 budynek został zrównany z ziemią, ale po wojnie zrekonstruowany i w 5. rocznicę wybuchu II wojny światowej ponownie oddany do użytku. Dom Gazety Olsztyńskiej jest oddziałem Muzeum Warmii i Mazur. Znajdują się tu zbiory dokumentujące przede wszystkim historię Olsztyna, a zwłaszcza tradycję polskiej prasy na Warmii i Mazurach.


Olsztyńskie kościołyOlsztyn3

Bazylika konkatedralna św. Jakuba Apostoła w Olsztynie to ów kościół zbudowany w II poł. XIV wieku. W 1596 r. częściowo drewnianą wieżę zastąpiono nową, też w stylu gotyckim. W 1864 r. kościół zamknięto, bo groził zawaleniem. Przeprowadzono jednak generalny remont i w 1868 r. oddano ponownie do użytku, choć prace konserwatorskie we wnętrzu trwały jeszcze kilkanaście lat. Kiedy zaczęto w kościele wygłaszać kazania w języku polskim dokładnie nie wiadomo, ale na pewno było to na długo przed r. 1565. Są dokumenty, że w 1599 proboszcz olsztyński, Ambroży Merten, prosił o zwolnienie z urzędu, ponieważ nie znał języka swych parafian. W każdym razie na początku XVIII w. wszyscy księża olsztyńscy byli Polakami. W ciągu wieków godność biskupów warmińskich piastowali: Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki; w 1635 gościł tu król Władysław IV. Organistą był kompozytor "Roty" Feliks Nowowiejski, stąd zarządzał diecezją warmińską biskup Józef Glemp.

Latem w bazylice św. Jakuba Apostoła odbywają się Olsztyńskie Koncerty Organowe.

Kaplica Jerozolimska została wybudowana w Olsztynie w drugiej połowie XVI wieku, przy nieistniejącym już szpitalu św. Jerzego (przy zbiegu dzisiejszych ulic Grunwaldzkiej i Jagiełły), gdzie przebywali chorzy zakaźnie. Poświęcona jest kultowi Męki Pańskiej. W pobliżu kaplicy był cmentarz, gdzie grzebano ofiary epidemii; obok stoi krzyż upamiętniający epidemię cholery z 1866 roku, przeniesiony tu w 1975 r. z alei Warszawskiej. Obecnie teren kaplicy otoczony jest ozdobnym ogrodzeniem.


Mokra okoliOlsztyn5ca

Warto pospacerować po mieście, ale w Olsztynie chyba największą atrakcją jest woda. W granicach administracyjnych leży 15 jezior (13 powyżej 1 ha) o łącznej powierzchnii około 725 ha. Do drugiej połowy XIX w. było ich tu znacznie więcej. Jednak przeszły w ręce prywatne, a właściciele osuszali je zamieniając na parcele budowlane.

Największe i zarazem najgłębsze jest obecnie jezioro Krzywe, zwane również Ukiel. Jego powierzchnia wynosi 412 ha, a maksymalna głębokość dochodzi do 43 metrów. W pobliżu ulicy Jeziornej znajduje się kąpielisko miejskie. Z jeziorem Krzywym łączy się rzeką Kortówką jezioro Kortowskie (89,7 ha), a sztucznym kanałem jezioro Długie. Oba zostały oczyszczone i zrekultywowane.

Drugim co do głębokości olsztyńskim jeziorem jest Tyrsko, często nazywane przez mieszkańców Olsztyna jeziorem Żbik. Maksymalna głębokość akwenu to 30,6 metrów, a jego powierzchnia - 18,6 ha.

Najmniejszy akwen Olsztyna to jezioro Modrzewiowe. Jego powierzchnia zajmuje 0,25 ha. Jednym z płytszych jezior jest natomiast jezioro Trackie. Mimo iż jest trzecie co do wielkości (52,8 ha), to w najgłębszym miejscu ma... ledwo ponad 4 i pół metra!

Ewa Ziegler


Zdjęcia: pl.wikipedia.org, www.urloplany.pl


Gdzie szukać:

Olsztyn, woj. warmińsko-mazurskie


JavaScript must be enabled in order for you to use Google Maps.
However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser.
To view Google Maps, enable JavaScript by changing your browser options, and then try again.